GOŚCINNY DWÓR czyli XIX-wieczny warszawski dom towarowy

Obraz Canaletta Plac za Żelazną Bramą. Po lewej Pałac Lubomirskich, w oddali Wielki Salon. Po prawej pusty plac, na którym w XIX wieku powstanie Gościnny Dwór.

Hala Mirowska i jej otoczenie nierozłącznie i od bardzo dawna kojarzy się z handlem. I – nie bez powodu. Handlowe, a raczej bazarowe tradycje tej okolicy sięgają bowiem czasów, gdy tereny te nie wchodziły jeszcze w obręb Warszawy.

Targ wielkanocny na Placu za Żelazną Bramą, rysunek Feliksa Sypniewskiego, II połowa XIX wieku.

W XVII wieku jurydyka Wielopole, należąca do rodziny Wielopolskich, sąsiadowała z pałacem i Ogrodem Saskim, od których oddzielały ją mur otaczający ogród i słynna żelazna brama, stanowiące wówczas w praktyce granice Warszawy.

IMG_20160112_125459
Żelazna Brama na rycinie z XVIII wieku

Rynek jurydyki, zwany Targowicą Wielopolską, wraz z sąsiednim Placem Mirowskim i uliczkami stał się z czasem największym warszawskim targowiskiem. Ten plac, na zapleczu królewskiej rezydencji, właśnie za ową wspomnianą bramą, do dziś zwiemy Placem za Żelazną Bramą, mimo że „sprawca” nazwy dawno już nie istnieje.

Plac Żelaznej Bramy w XIX wieku. Po lewej stronie jeszcze nie przebudowana kamienica nr 8
Plac Żelaznej Bramy i targowisko w XIX wieku.

Zapełnione chaotycznie ustawionym budami i straganami targowisko, rwetes i krzyki, bałagan i brud nie komponowały się zupełnie z coraz bardziej eleganckim otoczeniem. W 1712 roku powstał przy placu Pałac Lubomirskich. Po wykupieniu fragmentu jurydyki przez Augusta II, w latach 1730-32 wybudowano Koszary Mirowskie.

Widok Koszar Gwardii Konnej Koronnej, pod koniec XVIII wieku. Grafika: Zygmunt Vogel

Na ich miejscu dokładnie na przełomie XIX i XX wieku, w latach 1899-1901, powstały istniejące do dziś Hale Mirowskie.

218064
Hala Mirowska w swej pierwotnej wersji, w roku 1916.

Plac targowy po raz pierwszy projektowano uporządkować w 1829. Z braku środków nie doszło to jednak do skutku. Kolejny projekt wysunął gen. Rautenstrach planując wybrukowanie placu i wzniesienie budynku, który miał zastąpić stragany. Sprawę przesądził ostatecznie pożar targowiska w roku 1841.

IMG_20160112_135018
Umiejscowienie Gościnnego Dworu na planie przedwojennej Warszawy. Dwa prostokąty po lewej to Hale Mirowskie.

19 marca 1841 Rada Administracyjna upoważniła generała Rautenstracha, zarządzającego Komunikacjami Lądowymi i Wodnymi do zawarcia umowy z Jakubem Gayem i Alfonsem Kropiwnickim, która została ostatecznie podpisana 8 kwietnia 1841. 

IMG_20160112_125242
Gościnny Dwór w drugiej połowie XIX wieku.

Z powodu braku funduszów miejskich przedstawiono ten zamiar prywatnym przedsiębiorcom i wybrano projekt tych dwóch architektów, którzy zobowiązali się na swój koszt wznieść budynek zawierający 168 sklepów, otoczony żeliwnymi kolumnami i kryty cynkiem. W celu zwrotu kosztów budowy przyznano im prawo pobierania opłat za wynajęcie sklepów przez 25 lat.

Gościnny Dwór. Wejście główne.

Reprezentacyjne wejście znajdowało się od strony pałacu Lubomirskich. W 1867 budynek przeszedł na własność miasta. Można by powiedzieć o tej budowli – pierwsza galeria handlowa lub pierwszy dom towarowy Warszawy.
Nazwa wzorowana była na podobnych obiektach istniejących w wielu miastach rosyjskich, zwanych „Гостинный Дворъ”. Widziała nad bramą główna w dwóch językach – po polsku i po rosyjsku.

IMG_20160112_135333
Gościnny Dwór. Wejście główne. Początek XX wieku.

Budynek był bardzo charakterystyczny. Miał kształt trójkąta równoramiennego z mocno zaokrąglonymi rogami. Konstrukcja była murowana, otoczona żeliwnymi podcieniami i arkadami na słupach. Jego odwód wynosił ok. 280 m. Nad główną bramą wjazdową, od strony Żelaznej Bramy umieszczono pozłacaną figurę Merkurego – starożytnego patrona handlu. Figura ta miała przy tym nie tylko dekoracyjne, ale i praktyczne zastosowanie: wskazywała kierunek i siłę wiatru.

IMG_20160112_125753
Wejście główne Gościnnego Dworu z figurą Merkurego – makieta z Parku Miniatur

Nie tylko w Gościnnym Dworze kwitł handel. Otoczenie dość szybko stało się miejscem handlu naręcznego, można tu było kupić wszystko i to po dość niskich cenach.  Po sąsiedzku powstał też drugi bardzo podobny obiekt, zbliżony nawet nieco kształtem – bazar Janusza.

IMG_20160112_125353
Bazar Janasza

Okolica przeistoczyła się w bardzo popularne centrum handlowe Warszawy, z którym później konkurować mógł tylko Kercelak. Tym bardziej, ze łatwo było się tu dostać z wielu rejonów Warszawy, gdyż już pod koniec XIX wieku kursował tu tramwaj. Początkowo była to komunikacja konna, a od 1906 roku powstała tu trakcja elektryczna.

IMG_20160112_125606
Gościnny Dwór po roku 1908, po uruchomieniu tramwajów elektrycznych.

W 1916 roku dziedziniec budowli przykryto przeszklonym dachem. Prym w handlu w tym rejonie dzierżyli kupcy i handlarze żydowscy.

IMG_20160112_125446
Dziedziniec wewnętrzny Gościnnego Dworu. II połowa XIX wieku.
GOŚCINNY DWÓR
Gościnny Dwór i jego otoczenie pod koniec XIX wieku. Z lewej strony widoczny fragment pałacu Lubomirskich

Historia obiektu zakończyła się we wrześniu 1939 r., kiedy to Niemcy zbombardowali ten budynek i jego otoczenie.

IMG_20160112_125035
Ruiny Gościnnego Dworu jesienią 1939 r.
IMG_20160112_125152
Ruiny Gościnnego Dworu jesienią 1939 r.

Pozostałości spalono i rozebrano ostatecznie na wiosnę 1940 r. Elementy metalowe Niemcy zarekwirowali na złom, z myślą o użyciu go do produkcji zbrojenionowej, na co jednak nie bardzo im się przydał, gdyż okazało się, że elementy metalowe nie nadają się do przeróbki na cele militarne.

IMG_20160112_125122
Pusty plac pozostały po rozbiórce Gościnnego Dworu, zbombardowanego we wrześniu 1939 roku. Powyżej ruiny pałacu Lubomirskich.

Po wojnie nie podjęto decyzji o odbudowie. Rolę Gościnnego Dworu przejęły całkowicie hale targowe przy Placu Mirowskim, które znacznie mniej ucierpiały w czasie II wojny. Obecnie odbudowa obiektu w jego oryginalnym kształcie i położeniu nie byłaby możliwa, gdyż po wojnie większą część jego dawnej powierzchni zajął… pałac Lubomirskich.
W 1970 roku decyzją władz, a w szczególności Marszałka Polski – Mariana Spychalskiego, z wykształcenia architekta, pałac został bowiem przesunięty na linię Osi Saskiej.

225106
Pałac Lubomirskich w trakcie przesuwania.

Pozostaje więc nam teraz tylko oglądanie Gościnnego Dworu na starych pocztówkach i rycinach. Przez kilka lat można też było podziwiać świetną świetną w Parku Miniatur, najpierw w Domu Towarowym Braci Jabłonowskich, później w dawnym Banku Landaua, a ostatnio w ogrodzie Biblioteki Rolniczej.

Fotopolska_664662-1
Makieta Gościnnego Dworu w Parku Miniatur

***

Zamieszczone zdjęcia pochodzą ze stron internetowych: http://www.warszawa1939.pl, Wikipedia, fotopolska.pl

Jeśli macie ochotę obejrzeć, jak wyglądał Gościnny Dwór i inne nieistniejące obiekty dawnej Warszawy, a także posłuchać opowieści o XIX wieku w Grodzie Syreny, to zapraszamy 17 i 24 października 2020 r.  nas z przewodnikiem do Parku Miniatur. Szczegóły spacerów znajdziecie tu ➡️ W NATURZE I W MINIATURZE czyli PARK MINIATUR DAWNEJ WARSZAWY. Spacer z przewodnikiem

Makieta Gościnnego Dworu w Parku Miniatur. Foto: Liliana Kołłątaj

Podobał Ci się artykuł? Będzie nam bardzo miło, jeżeli zostawisz ślad Twojej wizyty w postaci komentarza lub polubienia i zostaniesz stałym czytelnikiem tego bloga.

Zapraszamy także na nasze strony na Facebooku: https://www.facebook.com/warszawskierozmaitosci/ https://www.facebook.com/klubglobtroterawarszawa/



***

***

***

Mili Czytelnicy

Blog Klubu Groblotera jest przedsięwzięciem non profit korzystającym z hostingu w domenie WordPress. Redakcja bloga nie odpowiada za rodzaj i treść reklam zamieszczanych pod artykułami.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close