PLAC LELEWELA

Osiedle willowe przy Placu Lelewela. Foto:Liliana Kołłątaj

Plac Joachima Lelewela to bez wątpienia najbardziej zielony plac Żoliborza. Powstał pod koniec lat 20. XX wieku, jako część bardzo ambitnego projektu panoramicznego zagospodarowania Skarpy Warszawskiej na pograniczu Żoliborza i Marymontu.
Patronem placu jest Joachim Lelewel – jeden z najwybitniejszych uczonych czasów polskiego Oświecenia; profesor Liceum Krzemienieckiego, Uniwersytetu Wileńskiego i Uniwersytetu Warszawskiego, poseł na sejm Królestwa Polskiego; historyk, bibliograf, slawista, numizmatyk, heraldyk i działacz polityczny przełomu XVIII i XIX.

Joachim Lelewel na portrecie z 1830 r. autorstwa Nicolasa Maurina. Muzeum Narodowe w Krakowie.

Plac ten to w praktyce park z alejkami spacerowymi, placem zabaw oraz urządzeniami sportowymi, powstałymi dzięki staraniom grupy inicjatywnej „Plac Lelewela”. Od południa zamyka go skarpa, z ulicą Krechowiecką i Skwerem Igora Newerlego, a od północy granicę stanowi osiedle willowe, którego domy jako jedyne mają w adresie Plac Lelewela.

Zdjęcie ze zbiorów Pani Alicji Nassalskiej (na zdjęciu to ta dziewczynka), w tle willowe domy przy Placu Lelewela. Wrzesień 1940 r.

Pierwsze budynki powstały tu w roku 1929. Stawiało je przedsiębiorstwo „Zjednoczeni Inżynierowie”, założone przez architekta, Mariana Woysława, a zleceniodawcą była Urzędnicza Spółdzielnia Mieszkaniowa „Wspólna Praca”.
Pierwsze domy ukończono w 1933 roku i zaczęto je sprzedawać na bardzo dogodnych warunkach kredytowych – 7% w 47 ratach płatnych co pół roku, czyli ostatnie płatności przewidywane były aż na rok 1956. Na placu miały powstać baseny i korty tenisowe. Jak łatwo się domyślić, pełnej realizacji tych planów przeszkodziła II wojna światowa. Współczesne działania nawiązują do tych pomysłów obecnością placu sportowego i ogródka aktywności dla dzieci oraz zimową, już powojenną, tradycją saneczkowania na czym się da, na skarpie nad placem.
Budowa domów mieszkalnych trwała jednak nieprzerwanie i pod koniec lat trzydziestych okolice Placu Lelewela otaczało już kilka osiedli małych spóldzielni mieszkaniowych.

Żoliborz, koniec lat sześćdziesiątych XX w. Fragment z Placem Lelewela z większego zdjęcia autorstwa Zbyszka Siemaszki
Osiedle willowe przy Placu Lelewela współcześnie. Foto: Liliana Kołłątaj

Wśród mieszkańców tej okolicy znaczną część stanowili oficerowie i podoficerowie policji państwowej. Toteż, w kontynuacji do tworzenia nazw typu Żoliborz Oficerski czy Żoliborz Urzędniczy, rejon obejmujący okolice Placu Lelewela zyskał przydomek Żoliborza Granatowego, oczywiście od koloru umundurowania przedwojennej policji. GRANATOWY ŻOLIBORZ opisany jest na blogu w odrębnym artykule.
Ambitne plany nie kończyły się na sferze sportowo-rekreacyjnej.
Plac figurował jako jeden z centralnych i zwrotnych punktów szerszego założenia urbanistycznego. Wpisywał się w projekt osi widokowej, która zaczynać miała się u początku ulicy Krechowieckiej, przy Domu Kultury, tam gdzie obecnie Teatr Komedia, a kończyć aż nad Wisłą, na Kępie Potockiej. Główną aleję – ulicę Krechowiecką – miały przecinać łukowate uliczki. Plac Lelewela, z którego ulice wychodziły promieniście, miał być jednym z dwóch amfiteatralnych punktów panoramicznych na tej, a raczej na tych osiach widokowych. Bowiem właśnie na Placu Lelewela następował zwrot prawie o 90 stopni i linia widokowa wyznaczona przez ulicę Krechowiecką rozdwajała się. Na wprost biegła ulicą Modrzejewskiej i kończyła się hen, na obfitującym w drzewa horyzoncie (który później zajęły kominy elektrociepłowni Żerań i bloki Marymontu lat siedemdziesiątych). Pociągnięcie tej linii w tym kierunku nie bardzo jednak było możliwe, bo dalej istniała już zabudowa, pochodząca jeszcze z czasów osady Michała Grossego. O Grossowie możecie poczytać w oddzielnym artykule ⏩ GROSSÓW – MARYMONCKIE LETNISKO. Z boku Placu Lelewela nastąpiło rozwidlenie linii widokowej, drugą jej oś tworzyć miały odchodzące w prawo w ulice Żółkowskich i Bohomolca. Ta linia biegła aż do Wisły, do fragmentu wiślanego tarasu zwanego wówczas Kępą Sopocką (obecnie cały rejon nosi jedną nazwę – Kępa Potocka). Tam powstać miał Park Moniuszki, z półkolistymi alejkami, tworzącymi amfiteatralne zamknięcie całego układu urbanistycznego. Wiele lat później w miejscu planowanego parku powstał kompleks ogródków działkowych, które nadal tam istnieją.
Całość tego projektu komponowała się z koncepcją placów i alej Żoliborza, co doskonale widać na przedwojennych mapach. Linia ulic Żółkowskich i Bohomolca jest bowiem równoległa do dwóch innych osi przecinających Żoliborz: ulicy Krasińskiego z Placem Wilsona i Alei Wojska Polskiego z Placem Inwalidów.

Fragment planu Żoliborza z 1939 r. Foto: polona.pl
Plac Lelewela. Plan aktualny, rok 2021

Z przedwojennej koncepcji ostało się do dziś kilka półkolistych uliczek i zaskakująco szeroka ulica Krechowiecka, tak gęsto obecnie obsadzona kasztanowcami i bzami, że kompletnie przestała spełniać rolę panoramicznej osi widokowej. I tak szeroka, że jej środek wraz z fragmentem skweru na Placu Lelewela w roku 2015 uzyskał nawet odrębną nazwę – Skwer Igora Newerlego, a u wejścia w aleję ustawiono obelisk upamiętniający pisarza.

Kamień upamiętniający Igora Newerlego przy wejściu w ulicę Krechowiecką, nieopodal skweru, którego jest patronem. Foto: Liliana Kołłątaj
Wschodnia strona ulicy Krechowieckiej. Foto: Liliana Kołłątaj

Podoba Ci się ten artykuł? Będzie nam bardzo miło, jeżeli zostawisz ślad Twojej wizyty w postaci komentarza lub polubienia i zostaniesz stałym czytelnikiem tego bloga.



Zapraszamy także na nasze strony na Facebooku: https://m.facebook.com/warszawskierozmaitosci/ https://m.facebook.com/klubglobtroterawarszawa/


Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close